Poort- en dienstwoning Paushuize

Oogstrelend vakwerk

Tekst Els Arends | Fotografie Jacqueline Besemer, Rebke Klokke, U.M.S.

Naast het monumentale Paushuize in de Utrechtse binnenstad staan een poortwoning uit 1633 en een dienstwoning uit 1915. Stadsherstel Utrecht kreeg de panden in 2016 in erfpacht. Op basis van een uitgebreid bouw- en kleurhistorisch onderzoek voerde De Heeren Bouwmeester uit Woerden een restauratie uit.

Het complex Paushuize, een korte geschiedenis

De poort- en dienstwoning aan de Kromme Nieuwegracht 49 A en 49 B in Utrecht maken deel uit van het complex Paushuize, genoemd naar Adrianus VI (1459-1523) - de enige Nederlandse paus ooit. In 1517 kocht hij op deze plek een perceel om een huis te laten bouwen voor na zijn pensionering. Uiteindelijk heeft hij er nooit gewoond. Tot de reformatie viel Paushuize onder immuniteit van de Pieterskerk, daarna kwam het in particuliere handen. Begin negentiende eeuw betrok de provinciale griffie de gebouwen. Sinds 1954 is de Provincie Utrecht eigenaar van het complex, dat in 1997 deels verkocht werd aan de Universiteit Utrecht. In 1978 kreeg Paushuize een representatieve functie. Na de restauratie van het huis zelf in 2010-2011 besloot de provincie de poort- en dienstwoning in erfpacht te geven aan Utrechtse Maatschappij tot Stadsherstel N.V. Deze club zet zich in voor behoud van het Utrechtse erfgoed door monumenten aan te kopen, te restaureren en te verhuren. Inmiddels zijn de woningen alweer anderhalf jaar verhuurd.

Het poortgebouw bevindt zich rechts van de met natuursteen gedecoreerde poort van Paushuize. Het stamt oorspronkelijk uit 1633 en kreeg na diverse verbouwingen, een uitbreiding, gedeeltelijke afbraak en een stukje nieuwbouw in 1915 zijn huidige verschijningsvorm. Aanpalend ligt de dienstwoning uit 1915 met tuin en een overkapping van staal en glas voor de rijtuigen. 

Stadsherstel wilde twee woningen realiseren, in de poortwoning een van honderdvijfendertig vierkante meters en in de dienstwoning een van tachtig vierkante meters. De gebouwen werden tot op de balklagen gestript en kregen een nieuwe indeling, vertelt projectmanager Chris Gresnigt van De Heeren Bouwmeester. De muur die in het verleden tussen de twee panden op de begane grond was doorgebroken, is weer gedicht. Ook zijn er muren gesloopt om grotere kamers te creëren en werd op de eerste etage van de poortwoning een slaapkamer opgeofferd voor een eigentijdse badkamer. ‘We hebben zoveel mogelijk historisch materiaal opnieuw gebruikt, waar nodig aangevuld met ‘nieuwe’ oude bouwmaterialen. Vanwege de nieuwe indeling moesten sommige oorspronkelijke kozijnen en deuren verplaatst worden.’ Achter gladde afwerkplaten kwamen negentiende-eeuwse paneeldeuren tevoorschijn, die in ere zijn hersteld. 

Isolatiewaarden

Bij de restauratie zijn uiteraard maatregelen genomen om te voldoen aan alle eisen op het gebied van ventilatie en isolatie. Het was zoeken wat wel en niet mogelijk is. Historische kozijnen zijn meestal te smal voor dubbel glas. Monumentenglas is dan een optie, vaak in combinatie met een achterzetraam om de isolatiewaarden te halen. Monumentenglas bestaat uit twee glasplaten die, met een folie ertussen, tegen elkaar zijn geplakt. Niet zomaar glas, legt Chris uit. ‘De buitenste laag is getrokken glas, zodat de aanblik ‘leeft’, net als bij oud glas. Nieuw glas zou veel te strak ogen in de historische gevel.’ 

Praktijk en theorie

Voor een nieuwe badkamer is nieuw leidingwerk onder de kinderbinten aangelegd met daarop een vloer van lewis ofwel zwaluwstaartplaten, een cementlaag en een granito afwerking. ‘Dat is veel gewicht. De vraag is dan of de balken eronder verzwaard moeten worden of niet. De constructeur kwam met allerlei maatregelen, maar uiteindelijk bleek verzwaring niet nodig.’ Chris legt uit dat praktijk en theorie nogal eens uit elkaar willen lopen. ‘De vakman heeft gevoel voor verhoudingen en weet welk gewicht een balk aan kan. Vanachter een bureau is dat moeilijker te bepalen.’

Vakgroep Restauratie

De Heeren Bouwmeester uit Woerden is aangesloten bij de Vakgroep Restauratie, de landelijke branchevereniging van erkende restauratiebouwbedrijven. De negendertig leden van de Vakgroep Restauratie nemen samen tweederde van de restauratiebouwproductie in ons land voor hun rekening, variërend van onderhoud en restauraties van woonhuizen tot herbestemmingen van fabriekscomplexen en kerken. De Vakgroep zet zich al bijna 40 jaar in voor het waarborgen van kwaliteit, innovatie, het behoud van ambachtelijk vakmanschap en treedt op als belangenbehartiger en gesprekspartner binnen de restauratie- en monumentenwereld. De leden van de Vakgroep Restauratie voldoen aan strenge kwaliteitsnormen.

Voor meer informatie over De Heeren Bouwmeester:
www.deheerenbouwmeester.nl

Interieurafwerking

Aan de interieurafwerking ging veel onderzoek vooraf. Om de kleurstelling van een oorspronkelijk stuk granito, aangetroffen in de hoofdgang van de poortwoning, zo dicht mogelijk te benaderen werden monsterstukken gemaakt. Kleurentrapjes brachten alle houtverflagen uit het verleden in het zicht. Ook hielp dat bij het afpellen van de ruimtes sporen van oudere afwerkingen bloot kwamen te liggen, zoals randjes van behang en een wandbespanning. Op basis van al deze informatie kon het team afgewogen keuzes maken. De bouwsporen zijn overigens zo veel mogelijk bewaard en door de nieuwe afwerkingslagen aan het oog onttrokken. 

Naar aanleiding van restanten van spanbehang achter boardwandjes van recente datum besloot Stadsherstel deze oude techniek opnieuw toe te passen tegen de binnenkant van de decimeters dikke buitenmuren van de poortwoning. De op een lattenframe gespannen bevochtigde jute, die bij het drogen strak trekt, vormt een goede basis voor behang dat zo (een paar centimeters van de muur af) niet meer vochtig kan worden. Tussen het frame voor het spanbehang zijn extra latten aangebracht om schilderijen aan te kunnen ophangen – een slimmigheidje. 

Het resultaat van de restauratie is oogstrelend. Kromme Nieuwegracht 49 A en 49 B, zoals de woningen nu officieel genoemd worden, zullen de huurders veel woonplezier geven.

Download het artikel hier.

069.jpg

068.jpg

067.jpg

066.jpg

065.jpg

064.jpg

063.jpg

062.jpg

061.jpg

060.jpg

059.jpg

058.jpg

057.jpg

056.jpg

055.jpg

054.jpg

053.jpg

052.jpg

051.jpg

050.jpg

049.jpg

048.jpg

047.jpg

046.jpg

045.jpg

044.jpg

043.jpg

042.jpg

041.jpg

040.jpg

039.jpg

038.jpg

037.jpg

036.jpg

035.jpg

034.jpg

033.jpg

032.jpg

031.jpg

030.jpg

029.jpg

028.jpg

027.jpg

026.jpg

025].jpg

025.jpg

024.jpg

023.jpg

022.jpg

021.jpg

020.jpg

019.jpg

018.jpg

017.jpg

016.jpg

015.jpg

014.jpg

013.jpg

012.jpg

011.jpg

010.jpg

009.jpg

008.jpg

007.jpg

006.jpg

005.jpg

004.jpg

003.jpg

002.jpg

001.jpg